Przez ostatnich trzynaście lat Komunistyczna Partia Czech i Moraw (KSČM) była trzecią siłą parlamentarną w Republice Czeskiej. Jej popularność bierze się z pogarszającej się sytuacji ekonomicznej kraju i z coraz większego rozczarowania demokracją. Zgodnie z badaniami Eurostatu, wynoszący w Czechach 6,9% wskaźnik bezrobocia należy do najniższych w Europie. Ten wynik jest jednak pojmowany przez pryzmat komunistycznej propagandy, zgodnie z którą bezrobocie w ogóle nie istniało. Choć od 1989 roku płace zdecydowanie wzrosły, dochody niemal dwóch trzecich czeskiego społeczeństwa są nadal poniżej średniej krajowej. „Ludzie woleliby stać w kolejkach po banany, niż być bez pracy. Woleliby jeździć starymi Skodami, niż nie mieć gdzie mieszkać!” – pisze Anjet, uczestniczka internetowej dyskusji na stronie niezależnego portalu informacyjnego Aktualne.cz.

Rok 1989: Aksamitna rewolucja w Pradze | (drobnybodkask/ Youtube)

Zdrajcy

Wielu ludzi uważa, że zmiana ustroju pozwoliła jedynie wzbogacić się niewielkiej grupie uprzywilejowanych. Oligarchia, która wyrosła na przeprowadzonej po przemianach prywatyzacji prywatyzacji, stała się nowym źródłem strachu i upokorzenia. „Czerwone legitymacje zostały zastąpione przez książeczki czekowe” – pisze Dino na forum dyskusyjnym Lidovky.cz, na stronie niezależnego, centroprawicowego dziennika Lidovne noviny.

Kolejnym źródłem rozczarowania jest polityka ugrupowań demokratycznych. Mimo że funkcjonująca przed podziałem na Republikę Czeską i Słowacką Komunistyczna Partia Czechosłowacji (KSČ) została dekretem z 1993 roku uznana za organizację przestępczą, do dziś niewielu jej członków zostało ukaranych. Wielu z nich kontynuuje swoje polityczne kariery. „W 1991 roku zebrała się komisja, która miała mnie zrehabilitować. Wiecie, kto w niej zasiadał? Ci sami ludzie, którzy zwolnili mnie w 1987 roku” – pisze Krok na portalu Aktualne.cz. Istotnie, partie, które rządziły Republiką Czeską po upadku reżimu komunistycznego przyjęły w swoje szeregi pewną liczbę „zdrajców”. Większość z przedstawicieli dawnej władzy wstąpiła do Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej (ČSSD). Jednak to w prawicowej Obywatelskiej Partii Demokratycznej (ODS) stanowisko wiceprzewodniczącego zajmował do niedawna były komunista Vlastimil Tlusty. Choć ČSSD wykluczyła możliwość szerszej współpracy z komunistami, pod koniec 2008 roku koalicje ČSSD z Komunistyczną Partią Czech i Moraw zapewniły dawnym członkom KSČ najwyższe stanowiska na szczeblu lokalnym. „Nikt nie cofnąłby się przed wysługiwaniem się komunistom, gdyby mogło to przynieść z sobą mandat poselski” – pisze Aveva na forum iDnes.cz, związanym z niezależnym, centroprawicowym dziennikiem Mlada Fronta Dnes (MF Dnes). „Najwyraźniej nie nauczyli się, że niebezpiecznie jest igrać z ogniem” – dodaje w tej samej dyskusji Honza49.

Protesty na Placu Wacława w listopadzie 1989 rokuProtesty na Placu Wacława w listopadzie 1989 roku | ©Wikipedia

Nowi komuniści?

Partia komunistyczna usilnie stara się przekonać opinię publiczną, że nie powtórzy błędów swojej poprzedniczki sprzed 1989 roku. „Istnieje ogromna różnica między programem Komunistycznej Partii Czech i Moraw, będącej komunistyczną partią XXI wieku, a wypaczeniami czasów stalinizmu, które otwarcie potępiliśmy” – ogłosił na portalu Aktualne.cz lider KSČM, Vojtech Filip. „Nie znajdziecie już wśród nas karierowiczów, którzy byli członkami partii komunistycznej przed 1989 rokiem” – dodał Filip w lewicowym czeskim dzienniku Pravo. W grudniu 1989 roku, przekazując władzę dawnym dysydentom, Komunistyczna Partia Czechosłowacji oficjalnie przeprosiła za dawne represje. Do niedawna mówiło się nawet o powtórzeniu tych przeprosin. Filip położył jednak kres tym spekulacjom ogłaszając, że partia już raz wyraziła skruchę i nie zamierza tego powtarzać. „Kapitalizm splamiły niezliczone zbrodnie i błędy, za które dotąd nikt nie przeprosił i za które nikt przeprosin nie żądał” – dodał. Niektórzy ludzie wierzą, że Komunistyczna Partia Czech i Moraw jest rzeczywiście inną partią. Tak naprawdę nie przeszła ona jednak żadnych gruntownych reform i w wielu przypadkach jest prostą kontynuacją ugrupowania sprzed 1989 roku. „Komuniści nie zmienili nazwy swojej partii, bo uważają, że niemożliwa jest radykalna zmiana jej tożsamości” – to zdanie można było przeczytać w podsumowaniu szóstego konwentu KSČM z 2004 roku.

1976 – czy w Czechosłowacji jest super?1976 – czy w Czechosłowacji jest super? | (http://www.flickr.com/photos/docman/)

Generacja postkomunistyczna

Ostateczna akceptacja komunistycznej przeszłości okazała się dużym wyzwaniem dla ludzi, którzy ponad połowę swojego życia spędzili pod jej jarzmem. Z drugiej jednak strony wydaje się, że generacja postkomunistyczna nie do końca zdaje sobie sprawę z istoty reżimu komunistycznego. Jedna z czołowych czeskich gazet, MF Dnes, przeprowadziła w 2007 roku wśród osób urodzonych w 1989 roku badania dotyczące wiedzy i opinii o minionej epoce. Wyniki wykazały, że grupa ta postrzega komunizm głównie z perspektywy konsumenta: ankietowani wspominali o braku pewnych artykułów, kolejkach w sklepach i niskich cenach. „Rzadko kiedy pojawiają się sygnały świadczące o tym, że młodzi ludzie rozumieją, w jaki sposób komunizm przeniknął do wszystkich poziomów życia i do jakiego stopnia poniżał ludzi w ich codziennej egzystencji” – komentuje w MF Dnes socjolog Jan Hartl. Winę za ten stan rzeczy ponosi dziś zarówno system edukacji, stosujące do nauki historii w szkołach przestarzałe metody, jak i sami rodzice. „Większość rodziców nie przykłada szczególnej wagi do wyjaśniania młodzieży czegokolwiek. Musieliby wtedy mówić o swoich własnych zachowaniach i wyborach z tamtego okresu” – tłumaczy na łamach MF Dnes historyk Petr Blazek. Komunistyczna przeszłość staje się z biegiem czasu obiektem idealizacji. Ci, którzy nie doświadczyli dawnego ustroju, mają tendencję do utożsamiania komunizmu z antyglobalizmem i antyamerykanizmem. Ideologia marksistowska nie musi być tożsama z totalitarnym ustrojem, jakiego zaznała Europa Wschodnia. Z drugiej jednak strony historia dowodzi, że z komunizmu w żaden bezpośredni sposób nie wynika sprawiedliwość społeczna.